NA današnji dan, 14. septembra 1219. godine, u prestonom manastiru Žiči zapečaćen je prelomni događaj srpske istorije koji je zauvek izmenio duhovni, kulturni i državotvorni kod našeg naroda.
Sabornim proglašenjem crkvene samostalnosti, koju je Sveti Sava prethodno izdejstvovao u Nikeji, Srbija je konačno izišla iz istorijske senke velikih sila i stekla puni, suvereni identitet.
Nakon što je od vaseljenskog patrijarha Manojla I Sarantena (Haritopula) i nikejskog cara Teodora I Laskarisa dobio zvaničnu gramatu o nezavisnosti crkve, najmlađi sin Stefana Nemanje je na Saboru u prestonom Hramu Vaznesenja Gospodnjeg u Žiči utemeljio novu Arhiepiskopiju. Rastko Nemanjić – u monaštvu Sava – ovim vizionarskim činom nije ostvario samo diplomatski trijumf nad tadašnjom Ohridskom arhiepiskopijom, već je postavio temelj iz kog će nići moderna srpska nacija. Taj svetosavski bedem očuvao je srpsko nacionalno biće kroz sve potonje vekove ropstva, seoba i teških istorijskih stradanja.
Sava je nepogrešivo prepoznao prelomni istorijski trenutak. Nakon latinskog osvajanja Carigrada u Četvrtom krstaškom ratu, vizantijska državna i crkvena elita bila je izmeštena u Nikeju. Oslanjajući se na sopstveni ogromni ugled u pravoslavnom svetu, izuzetnu bogoslovsku učenost i neoborive kanonske argumente, on je uspeo da privoli nikejskog cara i patrijarha da srpskoj državi daruju potpunu crkvenu samostalnost. Činom hirotonije u Nikeji, gde je Sava posvećen za prvog srpskog arhiepiskopa, Srbija je zauvek prestala da bude periferija i duhovna provincija tuđih prestonica. Postala je suvereni, ravnopravni član tadašnje hrišćanske vaseljene.
Majka svih srpskih crkava
Manastir Žiča nije slučajno odabran za saborno sedište novoustanovljene Arhiepiskopije. Ova svetinja je namenski podizana u samom središtu tadašnje srpske države, geografski podjednako udaljena od nemirnih primorskih oblasti i tadašnje vizantijske granice, čime je simbolizovala stabilnost i centralizaciju zemlje.
Tog istorijskog septembarskog dana, u prisustvu suverena, vlastele i sveštenstva, Sava je uspostavio potpuno novu, efikasnu organizaciju crkve. Saborno je utemeljio osam novih eparhija, uredio postojeće stare i na njihova čela postavio svoje najodanije i najobrazovanije učenike, odgojene u tišini Hilandara i Studenice. Žiča je tako i zvanično postala majka svih srpskih crkava, duhovna matica i prestono mesto u kojem su se neraskidivo spojili kruna i krst, državni suverenitet i pravoslavna vera.
Zakonopravilo: Prvi srpski ustav
Uporedo sa izgradnjom crkvene organizacije, Sveti Sava je na Saboru u Žiči predstavio „Nomokanon”, u narodu zapamćen kao „Zakonopravilo” ili „Krmčija” – kapitalni zbornik građanskih i kanonskih propisa. Ovaj monumentalni dokument daleko je nadilazio okvire običnog crkvenog zakonika. Sačinjen na tadašnjem srpskoslovenskom književnom jeziku, on je de fakto predstavljao prvi srpski pisani ustav i temeljni pravni akt srpske srednjovekovne države.
Kroz Zakonopravilo, Sava je u srpsko društvo organski usadio najviše dostignute pravne tekovine vizantijske civilizacije i rimskog prava. Njime su detaljno uređeni brak, porodični odnosi, zaštita privatne svojine, ali i revolucionarne odredbe o socijalnoj zaštiti siromašnih i nemoćnih. Ovim kodifikatorskim poduhvatom, mlada Nemanjićka država dobila je stabilan, moderan i trajan pravni poredak. Srbija je tako za zakonitim stolom zauzela svoje mesto kao uređena, prosvećena hrišćanska monarhija tadašnjeg evropskog kulturnog kruga.
Simbolika „Sedmovrate” svetinje i carskog porfira
Manastir Žiča je u kolektivnom pamćenju našeg naroda ostao upamćen pod poetskim imenom „Sedmovrata Žiča”. Iako narodna legenda kaže da su na manastiru otvarana i zaziđivana posebna vrata za sedam kraljeva iz svetorodne dinastije Nemanjića, istorijska nauka beleži nešto drugačije podatke.
Pre nego što je svetinja teško postradala u razornom naletu Kumana i Tatara krajem 13. veka, zbog čega je sedište Arhiepiskopije definitivno premešteno u sigurniju Peć, za žički oltar je zapravo bila vezana vlast petorice srpskih kraljeva: Stefana Prvovenčanog, Radoslava, Vladislava, Uroša I i Dragutina. Mit o „sedam kruna” – koji se danas nalazi i na zvaničnom grbu grada Kraljeva – preživeo je u tradiciji kao simbol težnje za državotvornom punoćom.
Pored ove arhitektonske specifičnosti, Žiča pleni i svojom prepoznatljivom, jarko crvenom bojom fasadnih zidova koja već vekovima zadivljuje vernike i namernike. Ovakva fasada urađena je po izričitoj želji Svetog Save, koji je inspiraciju pronašao na Svetoj Gori, pre svega u manastirima Velika Lavra i Vatoped. U pravoslavnoj ikonografiji i simbolici, ova specifična boja označava porfir – carsko dostojanstvo, ali istovremeno predstavlja i simbol krvi hrišćanskih mučenika na kojoj počiva Crkva.
Večni temelj srpskog identiteta
Saborni proglas crkvene nezavisnosti u Žiči 1219. godine ostaje upisan kao najvažnija i sudbonosna prekretnica srpske istorije. Da Sveti Sava tada nije jasno i dalekosežno omeđio srpski duhovni prostor, naše nacionalno biće bi se pod razornim teretom istorijskih okolnosti, najverovatnije utopilo u susedne moćne duhovne centre i tuđe imperije. Autokefalnost je srpskom narodu podarila sopstveni, autentični glas u istoriji, učvrstila pismenost, iznedrila jedinstvenu kulturu i postavila duhovni temelj iz kojeg će vekovima kasnije izrasti i sam Kosovski zavet.
Danas, nakon više od osam vekova, Svetosavlje ne predstavlja samo daleko sećanje na slavnu prošlost, već aktuelni i ključni putokaz za budućnost. Ono je živi dokaz da su duhovni i državotvorni temelji postavljeni u Žiči neuništivi. Kao takvi, oni i dalje uspešno odolevaju svim savremenim istorijskim burama, pritiscima i iskušenjima sa kojima se kao narod neprestano suočavamo.
Kada znaš za šta štediš, onda oročiš
SAZNAJ VIŠE INFORMACIJA
